TE VAKAI (1)

Ko te nuhipepa tenei na tapena e te Ofiha o te Ulufakatonu o Tokelau, i te Ofiha ki te Va ki Fafo ma Fakatauga a Niuhila. E kotokoto atu i tenei nuhipepa ni matakupu iloga ma ni mea na tutupu latamai i Tokelau, e uiga lava ki Tokelau. Kua atiake fakatahi e te Ofiha tenei ma Tokelau he nuhipepa ma ietahi fakahalalauga ke fakamautinoa ai ka maua lelei e na fakalapotopotoga Tokelau i Niuhila i na atiakega e fai i Tokelau, e ve ona malilie kiei i Na Agaga Taki o te Faigahokotaga, a Tokelau ma Niuhila. Ko te nuhipepa tenei ka mafai ai ke fakamaina atu na mea e tutupu, ke pa mai ki te taimi nei. Ko te tahi lomiga, ka fai fakatahi e te Ofiha tenei ma Tokelau.

ATIAKEGA O TE PULEPULEGA O GALUEGA

E tuha e $8.6miliona te fakatupega na maua e Tokelau mai Niuhila mo te tauhaga tupe 2003/04. Na fakaopoopo e Tokelau ana tupe maua ki te tupe tenei, ma na pahia ai te aofakiga katoa o te tupe fakafano e ova atu i te $10miliona.

Ko na vaega kua fakamuamua ma fakataua e Tokelau ko te Akoakoga, te Ola Malolo ma na Vaka (Felakuakiga ma Malaga). Kua iei na kikilaga fakapitoa ki te Akoakoga ma te Ola Malolo e ala i te fakafouga o na fale. E iei te Ofiha Fautua mo Akoakoga e ono tofia kae heki uma ia Mati. Ko te tino tenei ka fehoahoani ki te Fakatonu o Akoakoga ma na Puleakoga e tokatolu i Tokelau. E iei foki te Ofiha Fautua mo te Ola Malolo ka tofia i he taimi pili mai, e fakamautu i Ueligitone.

I na itu tau Vaka, e iei na malaga fakaopoopo mo te tauhaga nei kua uma te fakatupe e Niuhila. Ko na malaga takilua vaiaho mai Apia ka toe fakaleleia atili. E kamata atu ia Iulai, ko te MV Tokelau ma te MV Naomi (pe ko he tahi vaka veia) ka fakaholoholo takilua vaiaho. Ka kavea te faiga tenei ma ala e fakaleleia atili ai na tautuaga tau te felakuakiga o na pahehe ma na uta, ma, ka mafai ai ke fakalahi atu ni malaga ma te MV Tokelau i te vainuku o Tokelau. I he kikilaga mataloa, ka fakaauau pea e Niuhila ma Tokelau he kikilaga ki te fakaleleia atili o na tautuaga vaka mo Tokelau.

Kua uma nei te fakamanatu e te Malo o Niuhila na mataeke o te malo e uiga ki te tiute o Niuhila ki Tokelau. Kua iei ni galuega ma te Komehina o na Tautuaga a te Malo, ma te Failautuhi o te Va ki Fafo ma Fakatauga e ala i ni tuhi ke fakamanatu ai ki na Fakatonu o na mataeke kehekehe a Niuhila e uiga ki te matakupu tenei. E iei la te polokalame kua fakaigoa ko te Fehoahoaniga mo te Pulepulega o Galuega mo Tokelau e fatufatu i te taimi nei. Ko te fakakautuga o te polokalame, ko te iloa ma te mafai o te kau tautua a Tokelau i na itu tau ki na auala e fatu ai na tonu a te malo, na hihitemi kehekehe ma na tautuaga, lihohi tagata, hakiliga o ni fakamatalaga, ma te fakavaega o ni fakanofonofoga. Kua iei ni galuega kamata e fai ki te Ola Malolo ma na Faigafaiva. E iei ni ietahi galuega e fai ke fakamautinoa ai ke tutuha te malamalama o Tokelau ma Niuhila pe vefea ona fakatino tenei galuega, nia na fehoahoaniga e manakomia, ma, pe vefea ona hakili e Tokelau ienei fehoahoaniga. Ko na hokotaga o te polokalame tenei e fakatino ma kui i te Ofiha o te Ulufakatonu o Tokelau i Ueligitone.

Ko te Lipoti a te Komihi Iloilo ki te Faiga o na Tautuaga Fakamua i Tokelau, na kavea ma lipoti na kave ki ei he kikilaga lavi i he taimi e heki mamao atu. E ve ona takua atu i te vaega o na Matakupu Taua, ko te Fono Fakamua o Iuni i te 2003 na talohaga ki te Ulufakatonu o Tokelau, ke tuku atu he fakatuuga ke fakatino ai te tonu tenei, ko na Taupulega takitahi, ka fakapaoagia (tuku atu kiei te malohiaga) ke pulea na tautuaga fakamua i luga o na kauafua.

Na talia na fakatutuga kautu o te lipoti tenei i te Fono Fakamua o Ianuali 2004, ma, e iei na galuega e fai i te taimi nei ke fakatino ai.

ATIAKEGA TAU POLITIKI MA TE TULAFONO FAKAVAE

Na fono te Komiti Fakapitoa o te Tulafono Fakavae ia Oketopa 2003. Na tuku atu ana fakatutuga ki te Fono Fakamua o Novema i te 2003 mo ni fakaikuga. Ko na fakatutuga na talia e te Fono Fakamua:

  • Ko na paoa o te Fono Fakamua ma te Fono a te Malo Fakaauau e maua mai i te fakahekega o na malohiaga o na Taupulega e tolu. Ko na malohiaga ienei e tau ki na galuega kua tuku fakatahi mai e na Taupulega ki na tofi ienei e lua, ke fakatino e ki laua mo te atunuku. Ko na fakahekega ma na galuega ienei e i te pepa Fakapipiki 2.

  • Ko na hui auai ki te Fono Fakamua e fua ki te aofaki o tagata i he tulaga e tokalua (2) ai ia hui o na motu takitahi, ma te hui e ia huia te tokahelau (100), fuafua ki te tuhigaigoa na taluga ai.

  • Ka heti lava e te nuku lava ia te hihitemi o ana faigapalota, ma fuafua e te Taupulega na tauhaga e talafeagai ke palota ai te tagata.

  • Hiki te numela o te Fono a te Malo Fakaauau mai te 3 ki te 6, i te kua fakaopoopo atu kiei na Pulenuku.

  • Tofia he Takitakifono mo he tauhaga e fokotahi, ma kua filifilia ai ia Kuresa Nasau, nae Faipule taluainei i Atafu, ki te tofi mo te tauhaga nei.

Malaga ahiahi a te Kovana Hili

Ko te Kovana Hili o Niuhila ma Tokelau e malaga ahiahi lava ki Tokelau i te taimi e tu ai i te tofi. Ko Dame Silvia Cartright na ahiahi ki Tokelau ia Novema taluai. Na malaga atu ai foki ia Hon. Taito Phillip Field, ma ko ia te na fai ma hui o te Malo o Niuhila ki te hainiga o te feagaiga, te Agaga Taki o te Faigahokotaga a Tokelau ma Niuhila. Na tapunia aloakia e te Kovana Hili te Fono Fakamua o Novema ma na tukualoakia atu ai foki e te Komiti Fakapitoa o te Tulafono Fakavae ki te Kovana he kopi o ta latou galuega na fakatino.

MEA TAUA NA TUTUPU
Fepuali 2003 Ko te Palemia o Hamoa, Hon Malielegaoi Tuilaepa Sailele ma tana kaumalaga na malaga ahiahi ki Tokelau. Na hainia he Fakanofonofoga mo ni Maliliega Fakatahi i te va o na atunuku e lua. Na kamata mai i kinei, te poloaki atu o te Malo o Hamoa ki ona mataeke, ke fehoahoani ki Tokelau i ni matakupu e fiamaua ai ni fehoahoaniga.
Iuni 2003Talohagagia te Ulufakatonu e te Fono Fakamua ke tuku mai he fakatu ke fakatino ai te tonu ke fakapaoagia na Taupulega ke ki latou pulea te tukuatuga o na tautuaga fakamua i luga o na nuku takitahi.
Iulai 2003Fakatonugia e te Ulufakatonu o Tokelau ke fai he iloiloga e uiga ki te faiga o na tautuaga fakamua mo Tokelau.
Foki e Niuhila te $8.6miliona ke lagolago ai ia Tokelau.
Novema 2003Na hainia ai te feagaiga e uiga ki na Agaga Taki mo na Faigahokotaga i te taimi o te malaga ahiahi a te kovana Hili. Ko tenei feagaiga e fakamatala ai na tiute o na paaga – Niuhila ma Tokelau – te tahi ki te tahi. Kua fakapipiki atu ki tenei tuhituhiga i te Pepa Fakapipiki 1: Agaga Taki o te Faigahokotaga
Iloilo e te Fono Fakamua na fakatuuga a te Komiti Fakapitoa o te Tulafono Fakavae. Ko he vaega o na fakaikuga taua: Ko he Takitakifono mo te Fono Fakamua, ma te hikihikiga o te numela o te Malo Fakaauau pe ko te Fono Fakafoe mai na Faipule e tokatolu ke toka ono (ke aofia ai na Pulenuku). Na talohaga aloakia ai ia Tokelau ki Niuhila ke kikila atili ki he tulaga "haoloto ke hokofakatahi" mo Tokelau, ma, e ono kavea ko he faigamalo e aupito talafeagai mo Tokelau i te lumanaki.
Tehema 2003Na tuku atu ai te lipoti a te Komihi Iloilo ki te Ulu Fakatonu.
Ianuali 2004Na tuku atu ai te lipoti a te Komihi Iloilo e te Ulu Fakatonu ki te Fono Fakamua, ma hakili ai he maliliega ki na matakupu taua. E aofia ai: Ka kavea ma tiute o na Taupulega te puleagia o na tautuaga fakamua i luga o na nuku; fakamalohia atili o na kaufaigaluega i Apia, vena ma Tokelau; fakaheaiga o te Komihi Fakagaluetino a Tokelau; ma te fakatuga o te tofi fou, te Pule Fakahoa mo te Ofiha i Apia. Na talia e te Fono Fakamua. E iei na galuega e fai nei ke fakatino ai ienei fakaikuga.


(1) Kae koi filifili he igoa e nofo tonu ma tenei nuhipepa ka fakaigoa tenei lomiga Te Vakai ke fakamanatu ai Te Vakai nae lomia e te Ofiha o Tokelau i Apia, i he vaitaimi e heki levaleva atu.


© 2004 Malo Tokelau.
All rights reserved.

tokelau@tokelau.org.nz