Ko te Kau Tautua a Tokelau (KTT) na fakavae pe ko te 1970, na fatu ki he ata mai Niuhila. Ko te puleagia o te KTT nae fakamautu i Apia, ma, na mafua ai ni kehekehega i na nuku, i te va ona kaufaigaluega a na nuku ma te kaufaigaluega fakateatunuku. I na tauhaga taulata ki te 1990, na kitea ai te fakailoa mai e na tofi filifilia o Tokelau, fakatahi ai ma na Toeiana he naunauga ke "toe fakafoki mai te pule ki te mea e iei ai na toeaina, ma te nofoaga e iei ai te pule ke toe fakaolaola ai na pulega nae mahani ai, i te puleagia e na nuku, ma, ke fakatalanoa ai na faitioga ma na he fiafia ki te faiga o na tautuaga. Nae lagolago e te Fono Fakamua te toe fakahekega tenei i te lahi o tauhaga, ma, ia Iuni 2003, na tonu ai ke kavea te aho 30 o Iuni 2004 ma aho ke kikila ai lava ma puleagia e na Tuapulega takitahi te fakatinoga o na tautuaga fakamua i luga o na nuku takitahi.

Ko na itu ienei na mafua ai, i te kikila a te Ulu Fakatonu o Tokelau, te fakavaegia o he Komihi Iloilo ke fakatino he toe iloiloga manino, ke fakamautinoa ai ko na kau tautua a Tokelau (I te fakatenuku ma te fakateatunuku) e iei ni fakatulagaga, he hikomaga galue taoga, ma te iloa ke fakatino ai ni tautuaga talafeagai mo Tokelau.

I tenei taumafaiga, na fakatonugia ai loa te Vaega mo te Iloiloga ke fakatahi atu ki na nuku, galulue vavapipili ma te Fono a Faipule, na Taupulega, na fakalapotopotoga i na nuku ma tagata galulue uma; ma, ko te lipoti fakaiku e fakaatafia ai na malamalamaga e pa kiei ia tagata i te taimi fakatino ai te Iloiloga. Ko te iloiloga na fai I he mataloa e tuha e 10 ia vaiaho, e 7 ia vaiaho i na nuku.

Ko te lipoti, e fakamatala ai na auala na kuia e te Vaega Iloilo, ma, e taumafai malohi ke lipoti hako atu ai na malamalamaga na pa kiei. E fakailoa atu ai foki pe ni a te tatau ona fai, ke taunuku ai te fakahekega o na tiute ma na galuega a te Kau Tautua. Ko te fakamoemoe, ko te lipoti tenei ko he "pepa galue", e vakilikili atu ai na fakatutuga ma na takiala e fehoahoani ki na lakahaga ka kuia. He lipoti e tuku atu ki te Ulufakatonu o Tokelau, kae i he tulaga e mafai ai ke tuku atu ki na takitaki ma na kaufaigaluega a Tokelau mo te fakatinoga.

Na kitea e te Vaega Iloilo, ko na tautuaga e iei ai nei e he talafeagai/he katoatoa, ma, e tatau ona fakaleleia atili te faiga ma te hokohokoga.

Na kitea e te iloiloga te lahi o na lagona fakaalia e lagolago ai te toe fakaheke mai ai na tiute ma na galuega, ma, e fakatu atu te fakaheke o na akoga, na falemaki, te paoa, te atiakega i fenua o te tamaokaiga, na leoleo, ma te ofiha malaga ki lalo o na Taupulega. Ko te Atiakega o te Tamaokaiga, te polokalamega o na vaka, te kaumaiga o na hapalai, na tauale hiki, te kikilaga o na hikolahipi ma te va ki fafo ka pulea fakateatunuku lava ma te hetiga o na tulaga talafeagai, ma te onoonogahaelega. Ko ietahi galuega lagolago I te kikilaga o tupe, na peleni, fautuaga tau tonufai, puleagia o na lihohi tagata, tautuaga lagolago ki te pulepulega, aoga o na tupe, kikilga o na mea totino e pulea i te fakatenuku ma te fakaatunuku.

E aloa e lahi na tapenapenaga e fai mo ienei fakahekega.

Na Iloilo e te Vaega Iloilo na fakatulagaga, na hikomaga tau galuega ma te iloa, ke fakatino ai na tautuaga, ma lagolago ai na galuega fou i na nuku. Kua iei na ofiha o na Taupulega kua malohi to latou atiakega i na nuku, ka kavea ma fakamalumalu mo na tautuaga uma i luga o fenua. Ko na ofiha ienei ka fakauluulu e he tino e pulea hako e te Taupulega. Ko te tino tena ka ia tautuagia ma lagolagogia te Faipule ma te Pulenuku, ma ia kikila te kaufaigaluega ma na tautuaga.

I te tulaga fakateatunuku, na kitea e te lipoti te tatau ona iei o he auala e fakalelei atili ai ma tali vave ai ma te hokohokoga o na tautuaga. Kua fakatu atu ai he toe fakatulagaga e aofia ai te filifiliga o he Pule Fakahoa Fakateatunuku, ke fakauluulu e ia te Ofiha Fakateatunuku ma fakaolaola te atiakega o te tamaokaiga, ma te iloa i te fatuga o na peleni ma na onoonohaelega. E fakatu atu ai foki te fakaleleia atili o na lagolagoga ki te Fono a Faipule.

E atafia i te lipoti te malamalamaga kua iei, ko na tino i te Kau Tautua a Tokelau e tatau ona opo ma kaufaigaluega a na nuku, ko na tukutukuga foki o na galuega a te KTT ke apalai foki ke fakatutuha ai ia tagata galulue uma. Ko te toe tukutukuga o na tulaga i te KTT kua kua vakilikili i kinei.

Ko te tulaga e iei nei te filifiliga o na tino faigaluega ma auala e fai ai na apili mo te fakateatunuku ma te fakatenuku e fakamatala i te lipoti. Ko na titue i na itu ienei kua tuku atu ki ni itu talafeagai I na nuku ma te atunuku kua fakaleleia atili te iloa i te itu tau pulepulega. Ma e vena ai foki ona fakatu atu e te Vaega Iloilo ke fakaheai te Komihi Fakagaluetino A Tokelau.

Ko na fakatupega o na fakahekega ma na fakatulagaga fou e talanoa atu foki i te lipoti. Kua iei te fakaikuga kua malilie kiei venei, ko na huiga e mafai ke fakataunuku i te tupemaua e iei ai nei.

I te tau fakaikuga, ko te lipoti na kikila patino ki te fakafoega o na manatu fakatutu ma na gaoioiga e manakomia ke tino ai te fakahekega o na tiute ma na galuega ki te fakafoega o na tautuaga fakamua i luga o na motu takitahi ka aulia atu ia Iuni 2004.

I he kikilaga mataloa, e fakatu atu e te Komihi Iloilo te fakahekega o na tautuaga taua o te Malo Fakateatunuku o Tokelau, ka tuku he vaega tokaitiiti i Apia. Ko na Ofiha o na Taupulega i na motu taki tahi ka fakafoe e kilatou na galuega taua a te atunuku e ve ko te fakahologa o na tofi e iei ai nei.